Spinel xanh Cobalt hành trình khám phá viên đá quý bậc nhất Thế Giới của Gubelin Gem Lap

Trong thế giới đá quý đầy màu sắc và huyền bí, có những viên đá được sinh ra để trở thành huyền thoại. Spinel xanh cobalt chính là một trong số đó – loại đá quý với sắc xanh neon rực rỡ, dường như phát sáng từ bên trong. Vẻ đẹp của nó khiến ngay cả những chuyên gia ngọc học dày dạn kinh nghiệm nhất cũng phải trầm trồ thán phục.

Trong một thời gian dài, Spinel cobalt là loại đá quý dành riêng cho giới sành sỏi, am hiểu và đam mê đá quý thực sự. Theo GIA (Gemological Institute of America), Spinel xanh cobalt được đánh giá cao nhờ sắc xanh điện rực rỡ, do nguyên tố cobalt tạo ra với sự đóng góp của sắt.

Tây Bắc Việt Nam vùng đất của núi đá vôi và báu vật ẩn giấu 

Tây Bắc Việt Nam thiên nhiên hùng vĩ với những dãy núi đá vôi (karst) trùng điệp, thung lũng xanh mướt và những bản làng dân tộc thiểu số. Chính địa hình núi đá vôi đặc trưng này đã tạo nên điều kiện địa chất lý tưởng cho sự hình thành của spinel.

Theo nghiên cứu được công bố trên tạp chí Gems & Gemology của GIA, huyện Lục Yên thuộc tỉnh Yên Bái, miền Bắc Việt Nam. Là vùng sản xuất đá quý năng suất nhất và là nguồn cung cấp Spinel xanh rực rỡ hàng đầu thế giới. Vùng núi đá vôi An Phú, gần Lục Yên, được công nhận là nguồn duy nhất trên thế giới sản sinh ra tông màu xanh neon đặc biệt – màu xanh được săn đón nhất trong giới đá quý quốc tế.

Lịch sử khai thác đá quý tại Lục Yên bắt đầu từ năm 1983 khi những viên Ruby đầu tiên được phát hiện, và đến khoảng năm 1987 thì Spinel cũng được tìm thấy. Thị trường đá quý đầu tiên tại Lục Yên mở cửa năm 1987, nhưng phải đến đầu những năm 2000, Spinel xanh cobalt mới thực sự được phát hiện và gây chấn động giới đá quý toàn cầu.

Thủ phủ Spinel xanh và hành trình khám phá của Gubelin Gem Lap

Lục Yên không chỉ nổi tiếng là thủ phủ Spinel xanh của thế giới mà còn sở hữu hệ thống các mỏ khai thác đa dạng. Mỗi mỏ mang những đặc trưng riêng về kích thước tinh thể và sắc độ màu sắc khác nhau. Theo nghiên cứu chi tiết được công bố bởi International Gemmological Conference (IGC), huyện Lục Yên là nơi tập trung các mỏ Spinel cobalt sơ cấp quan trọng nhất thế giới. Mỗi mỏ có những đặc điểm riêng biệt về kích thước tinh thể và sắc độ màu sắc.

Theo IGC: Các khu vực này có liên quan đến quá trình biến chất hậu va chạm (post-collision metamorphism) liên quan đến các đá evaporit. Đây là môi trường địa chất đặc biệt hiếm gặp, giải thích tại sao spinel xanh cobalt chất lượng cao chỉ được tìm thấy ở một số ít địa điểm trên thế giới.

Các loại đá Spinel màu xanh từ Việt Nam – ảnh Gubelin Gem Lap

Đội ngũ chuyên gia quốc tế của Gübelin Gem Lab

Tiếp nối di sản của Tiến sĩ Eduard J. Gübelin – người sáng lập phòng thí nghiệm ngọc học danh tiếng Gübelin Gem Lab. Các đội ngũ chuyên gia ngọc học từ khắp nơi trên thế giới, đã khám phá các mỏ đá quý trên toàn cầu để duy trì những bộ sưu tập tham chiếu hoàn chỉnh nhất trong ngành. Và hành trình của họ đã đưa đến vùng Tây Bắc Việt Nam – nơi sở hữu một số mỏ Spinel cobalt quan trọng nhất thế giới. Từ địa hình núi đá vôi hiểm trở đến tận sâu trong lòng mỏ, các nhà ngọc học đã thực hiện sứ mệnh khám phá những báu vật hiếm có này.

Đội ngũ Gübelin Gem Lab trong chuyến đi lần này gồm chuyên gia đá quý. Đã thực hiện chuyến khảo sát thực địa đến các mỏ Spinel quan trọng nhất tại Tây Bắc Việt Nam. Cùng với hai thợ mỏ địa phương trong trang phục truyền thống dân tộc, họ đã băng qua những con đường núi hiểm trở để tiếp cận các điểm khai thác.

• Dudley Blauwet: Nhà buôn và chuyên gia đá quý (thứ hai từ trái sang), người đã đi khắp thế giới để tìm kiếm đá quý trong nhiều thập kỷ.
• Shuk Lam Chan (bên trái) và Klaus Schollenbruch (bên phải): Các nhà ngọc học của Phòng thí nghiệm Gübelin Gem Lab.
• Hai thợ mỏ địa phương: Hai người dân bản địa đã đồng hành cùng đoàn trong chuyến đi. 

Đội ngũ các chuyên gia đá quý nổi tiếng và hai người dân bản địa trong chuyến khám phá này.( ảnh: Gubelin Gemmology)

Mỏ Bãi Bưởi – Phát hiện mới đáng chú ý

Theo báo cáo chi tiết được trình bày tại International Gemmological Conference (IGC) 2023, mỏ Bãi Bưởi được phát hiện vào tháng 6 năm 2019. Bãi Bưởi là một khu vực khai thác đá quý ở xã Liễu Đô, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái(cũ) Việt Nam, nổi tiếng với việc tìm thấy đá Spinel xanh colbalt có giá trị cao. Các mẫu Spinel từ Bãi Bưởi có màu sắc đa dạng từ xanh thuần khiết, xanh đậm, xanh hơi xám đến xanh tím nhạt.

Spinel xanh Colbalt từ Bãi Bưởi được các nhà ngọc học quốc tế quan tâm, vì đặc tính ngọc học và màu sắc tương tự như đá quý từ Tanzania.

Đá Spinel ở Bãi Bưởi được đánh giá có tính ngọc học như Spinel xanh Cobalt Tazania.( ảnh: Gubelin Gemmology)

Cổng Trời (Gate to Heaven) – Nơi chạm tay vào thiên đường

Cổng Trời – cái tên đầy mê hoặc này không chỉ gợi lên hình ảnh của sự linh thiêng mà còn phản ánh độ cao và sự hẻo lánh của vùng mỏ. Đây là một trong những điểm khai thác spinel độc đáo nhất, nổi tiếng với việc khai thác đá Spinel thiên nhiên trong đá cẩm thạch (marble). Các trại khai thác nhỏ nằm cheo leo trên sườn núi, giữa màn sương và cây rừng nhiệt đới.

Đá marble chứa spinel tại đây còn được chế tác thành tác phẩm điêu khắc nghệ thuật như: Bông hoa, cây cảnh với điểm nhấn là các tinh thể spinel đỏ hồng tự nhiên nhô ra từ nền đá trắng. Khai thác chính ở vùng mỏ này là đá cẩm thạch chứa Spinel, một loại khoáng vật quý hiếm có nhiều màu sắc khác nhau như đỏ, hồng, xanh dương.

Cổng Trời (Gate to Heaven) – Nơi chạm tay vào thiên đường( ảnh: Gubelin Gemmology)

Làng Chạp – Bản làng của những viên spinel hồng

Làng Chạp mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc thiểu số, nơi những người thợ mỏ hàng ngày ngày tìm kiếm spinel bằng phương pháp thủ công. Làng Chạp là một thôn thuộc xã Khánh Hòa, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái(cũ). Khu vực này nổi tiếng với hoạt động khai thác đá quý diễn ra trong nhiều năm.

Con đường lên mỏ Spinel ở đây khá gian nan và Spinel được tìm thấy ở một con suối nhỏ. Người dân ở đây cho biết: Con suối nhỏ chảy qua vùng mỏ, nơi spinel được tìm thấy trong trầm tích phù sa và họ đãi đá ngay bên suối, phân loại trên những chiếc lá chuối xanh. Spinel hồng (Pink Spinel) là sản phẩm chủ đạo của vùng này.

Hình ảnh người dân địa phương đang phân loại đá quý và đường lên suối Spinel( ảnh: Gubelin Gemmology)

Đồi Trâu – Khai thác giữa thung lũng xanh

Đồi Trâu là một địa điểm khai thác nằm sâu trong vùng núi đá vôi thuộc địa phận huyện Lục Yên, Yên Bái. Là khu vực khai thác nằm trong những thung lũng xanh mướt, được bao bọc bởi các ngọn đồi dốc đứng phủ đầy cây rừng nhiệt đới. Các thợ mỏ ở đây thường đào sâu xuống lòng đất, tìm kiếm Spinel, các mỏ ở đây được biết đến là nguồn cung cấp Spinel xanh cobalt. Spinel ở đây có màu sắc sống động và độc đáo, được đánh giá cao trên thị trường đá quý quốc tế. 

Đồi Trâu khu vực khai thác đá Spinel Cobalt có màu sắc độc đáo nhất( ảnh: Gubelin Gemmology)

Khe Khỉ – Mỏ của những viên spinel đa sắc

Mỏ Khe Khỉ nằm sâu trong vùng núi đá vôi của huyện Lục Yên. Đây là một mỏ thứ cấp (mỏ sa khoáng), nơi các thợ mỏ thường sử dụng vòi nước áp lực và máng rửa để sàng lọc sỏi đá chứa đá quý. Khe Khỉ là một trong những mỏ cung cấp spinel đa dạng màu sắc nhất trong khu vực, những mẫu spinel vừa khai thác được phân loại sơ bộ ngay tại mỏ.

Nổi tiếng nhất với Spinel xanh cobalt có màu sống động nhất, mỏ Khe Khỉ cũng là nơi tìm thấy nhiều loại đá spinel với dải màu rộng, bao gồm cả màu hồng, tím và đỏ. Spinel mỏ này có giá trị cao trên thị trường quốc tế do độ thuần khiết và màu sắc tự nhiên, không cần xử lý nhiệt để tăng cường màu sắc.

Khe Khỉ mỏ Spinel sở hữu những gam màu tự nhiên đẹp nhất( ảnh: Gubelin Gemmology)

Chợ đá quý Lục Yên nơi hội tụ báu vật Tây Bắc

Sau khi được khai thác từ các mỏ, Spinel được mang về chợ đá quý Lục Yên – trung tâm giao thương đá quý lớn nhất vùng Tây Bắc. Tại đây, đủ các loại đá quý, đá bán quý được bày bán trên những khay gỗ đơn sơ. Người mua từ khắp nơi trên thế giới đổ về đây để tìm kiếm những viên đá chất lượng cao. Các loại đá được bày bán chủ yếu như:

• Spinel hồng (Pink Spinel) – phổ biến nhất
• Spinel đỏ (Red Spinel) – giá trị cao
• Spinel xanh Cobalt (Cobalt-Blue Spinel) – hiếm và đắt nhất
• Ruby và Sapphire 
• Các loại đá quý và vật phẩm từ đá quý

Chợ đá quý Lục Yên nơi hội tụ báu vật Tây Bắc, mang đến cho bạn tất cả loại đá quý bạn cần( ảnh: Gubelin Gemmology)

Đặc điểm Ngọc học chi tiết đá Spinel Colbalt Lục Yên

Một trong những điều làm nên sự đặc biệt của spinel Việt Nam chính là sự đa dạng màu sắc. Spinel có thể xuất hiện trong hầu hết mọi màu sắc, với đỏ và xanh cobalt được đánh giá cao nhất. Spinel xanh Cobalt là ngôi sao sáng nhất, với màu xanh điện (electric blue) không thể tìm thấy ở bất kỳ loại đá quý nào khác, kể cả Sapphire

Thông số kỹ thuật Spinel xanh Cobalt từ Quốc tế

Theo nghiên cứu chi tiết từ GIA và IGC, Spinel xanh cobalt Việt Nam có các thông số ngọc học đặc trưng, giúp phân biệt chúng với spinel từ các nguồn khác trên thế giới:

Các thông số này nằm trong phạm vi bình thường của Spinel magiê (magnesium spinel), nhưng sự kết hợp đặc biệt giữa hàm lượng cobalt cao. Cùng đặc tính huỳnh quang xanh lá dưới UV sóng dài là dấu hiệu đặc trưng của Spinel cobalt Việt Nam.

Đặc điểm quang phổ UV-Vis của Spinel xanh Cobalt

Theo phân tích quang phổ UV-Vis chi tiết từ GIA, Spinel xanh cobalt Việt Nam thể hiện các đặc điểm hấp thụ quang học đặc trưng:

• Dải hấp thụ liên quan đến Cobalt: Phổ UV-Vis cho thấy các dải hấp thụ mạnh liên quan đến cobalt, đây là nguyên tố chromophore chính tạo nên màu xanh đặc trưng. Ion Co2+ trong cấu trúc tứ diện của spinel tạo ra sự hấp thụ ánh sáng mạnh ở vùng cam-đỏ của quang phổ, khiến viên đá truyền qua ánh sáng xanh và tạo nên màu xanh rực rỡ đặc trưng.
• Dải hấp thụ liên quan đến Sắt: Ngoài cobalt, phổ còn cho thấy sự hấp thụ trung bình liên quan đến sắt (Fe). Sắt đóng vai trò chromophore phụ, góp phần vào độ sâu và sắc thái của màu xanh.
• Đỉnh Mn2+ tại 428nm: Một đặc điểm quan trọng là nhiều mẫu Spinel Việt Nam thể hiện đỉnh hấp thụ tại bước sóng 428nm liên quan đến ion Mn2+ (mangan). Đây là một trong những dấu hiệu giúp phân biệt Spinel Việt Nam với spinel từ một số nguồn khác trên thế giới.

Thành phần hóa học và bao thể đặc trưng

• Cobalt (Co) – Chromophore chính: Cobalt là nguyên tố vi lượng tạo nên màu xanh đặc trưng của Spinel cobalt. Hàm lượng Co trong Spinel Việt Nam dao động từ 20 đến hơn 50 ppm, với những viên có màu xanh rực rỡ nhất thường có hàm lượng cobalt cao hơn.
• Sắt (Fe) – Chromophore phụ: Sắt đóng vai trò quan trọng, góp phần tạo độ sâu và sắc thái cho màu xanh. Tỷ lệ Fe/Co ảnh hưởng đến việc viên đá có được gọi là “cobalt-blue” chính thống hay không.
• Các bao thể đặc trưng của Việt Nam: Spinel Việt Nam chứa các bao thể đặc trưng như apatite, titanite (sphene) và các cấu trúc dạng vảy (flake-like features). Những bao thể này khác biệt rõ rệt với spinel từ Tanzania và các nguồn khác, giúp các phòng thí nghiệm xác định chính xác nguồn gốc địa lý của viên đá.

Spinel Việt Nam chứa các bao thể đặc trưng, khác biệt với Spinel của Tazania

So sánh Spinel Cobalt Việt Nam và Tanzania

Năm 2019, Spinel xanh cobalt từ Lukande, Tanzania cũng được phát hiện và thu hút nhiều sự chú ý của giới ngọc học quốc tế. Theo nghiên cứu so sánh chi tiết từ IGC 2023 và GIA, hai nguồn Spinel cobalt này có nhiều điểm tương đồng đáng ngạc nhiên nhưng cũng có những khác biệt quan trọng. Dựa vào những tài liệu đã công bố dưới đây là bảng so sánh giữa đá Spinel cobalt Việt Nam và Tazania.

Điểm đáng chú ý là sự tương đồng giữa hai nguồn này lớn đến mức ngay cả các phòng thí nghiệm ngọc học nổi tiếng đôi khi cũng xác định nguồn gốc của Spinel Tanzania là Việt Nam. Theo Gemstock, điều này cho thấy sự tương đồng đáng kể về mặt địa chất và hóa học giữa hai nguồn, mặc dù chúng cách nhau hàng nghìn km.

Nguồn gốc địa chất, khai thác và thị trường Spinel Cobalt Việt Nam

Spinel xanh Cobalt loại đá làm say đắm hàng vạn người từ trong nước đến Thế Giới. Có lịch sử hình thành và quá trình khẳng định giá trị của mình rất phong phú. IRuby tìm hiểu qua các thông tin, tổng hợp và mang đến cho những người yêu loại đá màu xanh huyền thoại những thông tin xung quanh loại đá này dưới đây.

Quá trình hình thành Spinel cobalt

Theo nghiên cứu của Boris Chauviré và cộng sự được công bố trên Gems & Gemology (GIA, Spring 2015). Spinel xanh cobalt Việt Nam được hình thành trong môi trường địa chất đặc biệt hiếm có. Theo IGC, các khu vực mỏ Spinel cobalt tại Lục Yên có liên quan đến quá trình biến chất hậu va chạm (post-collision metamorphism) liên quan đến các đá evaporit – các khoáng vật bay hơi như sulfate.

Đá quý được khai thác chủ yếu từ hệ tầng An Phú, một loại đá cẩm thạch trắng đẹp được hình thành vào kỷ Proterozoi muộn và Cambri sớm. Đá cẩm thạch này đã bị xâm nhập bởi các mạch granite và pegmatite, và cũng chứa các lớp amphibolite.

Lớp đá cẩm thạch chứa Spinel này dày hơn 500 mét, tạo nên một nguồn tài nguyên đáng kể. Tỉnh Yên Bái được hình thành bởi hai đơn vị địa chất khác nhau, được ngăn cách bởi một đoạn đứt gãy là một phần của đới trượt Sông Hồng – một trong những cấu trúc kiến tạo quan trọng nhất Đông Nam Á.

Phương thức khai thác truyền thống

Theo KV Gems – công ty đã có hơn 120 chuyến thăm Lục Yên từ năm 2005 và là một trong những đơn vị đầu tiên mua bán Spinel cobalt hiếm tại Việt Nam. Khai thác đá quý tại đây vẫn là ngành nghề thủ công (cottage industry), với nhiều người dân tham gia song song với nghề nông. Sản lượng nhỏ và có tính mùa vụ, với những thách thức riêng theo từng mùa trong năm.

Joe Belmont, đồng sáng lập KV Gems, chia sẻ: “Chúng tôi là một trong những người đầu tiên bắt đầu mua Spinel xanh cobalt hiếm và Spinel pastel tại Việt Nam. Giống như hầu hết các mỏ đá quý màu, sản lượng nhỏ và mỗi mùa càng khó tìm được đá chất lượng tốt hơn. Trong mười năm qua, sự phổ biến của spinel đã tăng vọt. Những viên spinel đẹp nhất chúng tôi thu mua đều đến từ Việt Nam, nhưng hiếm khi tìm được chúng ở kích thước lớn.”

Tại các mỏ ở Lục Yên đa số là khai thác thủ công nên có những hạn chế nhất định

Giá trị thị trường của Spinel xanh Cobalt

Spinel xanh cobalt Việt Nam đã nổi bật trong hai thập kỷ qua và được đánh giá cao trên thị trường quốc tế. Dữ liệu từ KV Gems, giá các viên đá đã được mài giác dao động từ $7,050 đến $28,149 mỗi viên phụ thuộc vào độ hiếm và màu sắc. Các viên đá lớn, sạch và có màu sắc đặc biệt có thể đạt mức giá cao hơn nhiều lần.

Theo báo cáo từ International Gem Society (IGS) và Gemstock, giá Spinel xanh cobalt chất lượng cao có thể đạt mức 20.000-30.000 USD mỗi carat. Spinel được xếp vào danh sách “Top 5 khoản đầu tư đá quý cho năm 2025” với tiềm năng tăng giá ổn định.

Báo cáo từ triển lãm JCK Las Vegas 2024 cho thấy giá spinel đỏ/hồng chất lượng cao đã tăng từ 3.000-4.000 USD lên 6.000 USD mỗi carat chỉ trong một năm, cho thấy xu hướng tăng giá mạnh mẽ của toàn bộ dòng spinel.

Spinel xanh cobalt Việt Nam không chỉ là viên đá quý – đó là kỳ quan của thiên nhiên. Được sinh ra từ hàng triệu năm biến đổi địa chất trong lòng dãy núi Tây Bắc hùng vĩ. Với các đặc điểm ngọc học độc đáo và nguồn gốc địa chất hiếm có Spinel xanh cobalt từ Lục Yên khẳng định vị thế của Việt Nam trên bản đồ đá quý thế giới.

Spinel xanh cobalt Việt Nam – minh chứng sống động cho sự kỳ diệu mà thiên nhiên có thể tạo ra khi thời gian, áp suất và hóa học hội tụ một cách hoàn hảo.

Lưu ý: Bài viết được tổng hợp từ các nguồn nghiên cứu khoa học uy tín và chuyến khảo sát thực địa của Gübelin Gem Lab tại Tây Bắc Việt Nam.