Khi lựa chọn đá quý, nhiều người có xu hướng tìm kiếm một viên đá càng “sạch” càng tốt. Cách suy nghĩ này phần nào đến từ sự phổ biến của kim cương, nơi độ sạch (clarity) là một trong bốn yếu tố thuộc hệ thống 4C. Ruby và Emerald là những loại đá màu có đặc điểm khoáng vật học, môi trường hình thành và hệ bao thể khác kim cương. Chính vì vậy, cách nhìn nhận độ sạch cũng cần đặt trong bối cảnh của từng loại đá. Vì vậy, áp tiêu chuẩn độ sạch của kim cương có thể khiến người mua hiểu sai về chất lượng và giá trị thực của đá.
Độ sạch của đá quý liên quan đến những đặc điểm bên trong và trên bề mặt viên đá. Những đặc điểm nằm bên trong thường được gọi là bao thể, các đặc điểm trên bề mặt có thể được gọi là khuyết điểm bề mặt. Bao thể có thể là tinh thể khoáng vật nhỏ, kim dạng, vùng tăng trưởng, khe nứt, dấu vết giống vân tay… Hoặc nhiều dạng đặc điểm khác hình thành trong quá trình phát triển của tinh thể.
Ảnh hưởng thực sự của bao thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố: kích thước, vị trí, mức độ dễ quan sát, số lượng. Bản chất của bao thể và đặc biệt là mức độ ảnh hưởng của chúng đến độ trong, màu sắc, vẻ đẹp và độ bền của viên đá. Với đá màu, độ sạch vẫn quan trọng, nhưng nó phải được đánh giá trong mối quan hệ với đặc tính tự nhiên của từng loại khoáng vật. Mỗi loại đá màu có một mối quan hệ riêng giữa độ sạch và giá trị.
Độ sạch của đá quý là một tiêu chuẩn để đánh giá chất lượng viên đá
Kim cương có một hệ thống đánh giá độ sạch rất rõ ràng. Theo hệ thống phân cấp của GIA, thang độ sạch kim cương gồm 11 cấp, từ Flawless đến Included:
FL – Flawless
IF – Internally Flawless
VVS1, VVS2 – Very, Very Slightly Included
VS1, VS2 – Very Slightly Included
SI1, SI2 – Slightly Included
I1, I2, I3 – Included
Việc xác định cấp độ dựa trên những đặc điểm quan sát được dưới độ phóng đại 10 lần, đồng thời xem xét các yếu tố như kích thước, số lượng, vị trí, bản chất và mức độ dễ nhận thấy của đặc điểm độ sạch. Do hệ thống này quá phổ biến, các thuật ngữ VVS, VS hay SI dần trở thành ngôn ngữ quen thuộc với người mua trang sức.
Độ sạch của đá Ruby và Emerald tự nhiên so sánh chi tiết
Người mua Ruby cần hiểu là bao thể xuất hiện trong Ruby tự nhiên là điều bình thường. Ruby tự nhiên hoàn toàn không có bao thể là rất hiếm. Vì vậy, điều quan trọng không đơn thuần là viên Ruby “có bao thể hay không”, mà là bao thể đó ảnh hưởng đến viên đá đến mức nào.
Bao thể thường gặp trong Ruby có ảnh hưởng thế nào?
Nhắc đến bao thể, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến “lỗi” hay “tì vết” cần tránh khi mua đá quý, nhưng với Ruby, câu chuyện không đơn giản như vậy. Hầu như mọi viên Ruby tự nhiên đều mang trong mình những dấu vết nhỏ li ti do quá trình hình thành trong lòng đất để lại. Ruby còn có thể chứa thêm các tinh thể khoáng vật nhỏ khác, những vùng loang màu không đồng đều, hay thậm chí là các đường vân trông giống dấu vân tay. Tất cả đều là “chữ ký” tự nhiên mà không viên đá tổng hợp nào có thể giả mạo hoàn hảo.
Điều thú vị là bao thể không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc giảm giá trị. Trong nhiều trường hợp, rutile silk lại đóng vai trò như một tấm màn lọc ánh sáng tự nhiên, khiến ánh sáng khi đi qua viên đá bị phân tán nhẹ. Giúp màu đỏ của Ruby trông mềm mại và lan tỏa đều hơn thay vì gắt và tập trung vào một điểm. Đặc biệt hơn, sự hội tụ ánh sáng tạo thành hiệu ứng ngôi sao sáu cánh lấp lánh khi xoay nhẹ viên đá dưới nguồn sáng, hiện tượng được gọi là asterism. Đây chính là yếu tố làm nên dòng đá được săn đón bậc nhất trong giới sưu tầm: Star Ruby.
Khi đánh giá một viên Ruby, câu hỏi không nên chỉ dừng ở “có bao thể hay không”, mà nên là “loại bao thể nào, và chúng ảnh hưởng đến vẻ đẹp tổng thể ra sao”. Một viên Ruby hoàn toàn sạch bao thể dưới kính lúp đôi khi lại là dấu hiệu đáng ngờ hơn là an tâm. Bởi đó có thể là tín hiệu của đá tổng hợp hoặc đã qua xử lý mạnh để loại bỏ hoàn toàn các đặc điểm tự nhiên vốn có.
Độ sạch của Emerald tự nhiên những điều bạn chưa biết
Emerald là biến thể màu xanh lục đến xanh lục hơi lam của khoáng vật beryl. Emerald tự nhiên thường có bao thể, trong đó không ít trường hợp có thể quan sát bằng mắt thường. Vì vậy, sự hiện diện của một mức độ bao thể nhất định được chấp nhận ở Emerald nhiều hơn so với kim cương. Những viên Emerald có độ trong rất cao và gần như không thấy bao thể bằng mắt thường tương đối hiếm, đặc biệt khi đồng thời sở hữu màu sắc đẹp.
Một thuật ngữ khá thú vị trong thế giới Emerald là Jardin, trong tiếng Pháp nghĩa là “khu vườn”. Tên gọi này xuất phát từ hình ảnh các đặc điểm bên trong Emerald đôi khi tạo cảm giác giống rêu, cành cây hoặc một khu vườn nhỏ nằm trong tinh thể.
Tuy nhiên, sự lãng mạn của cái tên Jardin không có nghĩa mọi bao thể Emerald đều được xem là có lợi. Nếu các bao thể và khe nứt làm giảm mạnh độ trong, ảnh hưởng đến vẻ đẹp hoặc làm suy yếu cấu trúc viên đá, chúng vẫn có thể làm giảm chất lượng và giá trị. Emerald thường có các khe nứt tự nhiên đáng kể nên yếu tố độ bền cũng cần được cân nhắc trong quá trình lựa chọn, chế tác và sử dụng trang sức.
Bao thể có trong đá Ngọc Lục Bảo là điều tất yếu mà những ai yêu thích loại đá này đều biết
Vì sao không nên áp tiêu chuẩn độ sạch kim cương cho Ruby và Emerald?
Mỗi loại đá quý có một “bối cảnh độ sạch” khác nhau Kim cương, Ruby và Emerald không hình thành giống nhau. Không có cùng hệ bao thể và cũng không có cùng mức độ bao thể thường gặp.
Nếu lấy tiêu chuẩn của kim cương để nhìn Emerald, người mua có thể thấy một viên Emerald tự nhiên đẹp nhưng lại cho rằng nó “quá nhiều lỗi”. Săn tìm Ruby “hoàn toàn sạch”, người mua cũng có thể bỏ qua những viên Ruby có màu sắc đẹp, độ trong tốt và bao thể ở mức hoàn toàn chấp nhận được.
Giá trị của Ruby và Emerald không được quyết định bởi riêng độ sạch. Với Ruby, màu sắc là một trong những yếu tố chất lượng quan trọng hàng đầu. Một viên Ruby đẹp cần được nhìn tổng thể qua màu sắc, độ trong, giác cắt, trọng lượng và tình trạng xử lý. Emerald cũng tương tự màu sắc đóng vai trò đặc biệt quan trọng, trong khi độ trong và bao thể cần được đặt trong bối cảnh đặc trưng của chính Emerald.
Nên đánh giá Ruby và Emerald theo những tiêu chí nào?
Khi lựa chọn Ruby hay Emerald, người mua nên nhìn viên đá như một tổng thể.
Màu sắc: thường là yếu tố đầu tiên cần quan tâm Ruby, cần xem xét sắc đỏ, tone và độ bão hòa màu. Với Emerald, sắc xanh, tone và độ bão hòa cũng đóng vai trò rất quan trọng.
Độ trong và bao thể: Hãy quan sát xem bao thể có làm viên đá bị đục, giảm độ sáng hay không. Chúng nằm ở vị trí nào và có tạo ra rủi ro về độ bền hay không.
Giác cắt: Cũng rất quan trọng một viên đá được cắt hợp lý có thể thể hiện màu sắc và ánh sáng tốt hơn. Người thợ cắt thường phải cân bằng giữa vẻ đẹp, trọng lượng giữ lại và những đặc điểm tự nhiên bên trong viên đá.
Ngoài ra còn có trọng lượng carat, tình trạng xử lý, nguồn gốc địa lý khi có đủ cơ sở xác định và chứng thư kiểm định. Đặc biệt, cần phân biệt giữa bao thể tự nhiên và các dấu hiệu liên quan đến xử lý.
Khi mua Ruby và Emerald nên quan tâm điều gì?
Rất nhiều người khi cầm một viên Ruby hay Emerald trên tay thường chỉ đặt duy nhất một câu hỏi: “viên nào sạch nhất?”. Nhưng đây lại là câu hỏi ít giá trị nhất trong số những gì cần biết trước khi quyết định mua. Với đá màu tự nhiên, độ sạch tuyệt đối gần như không tồn tại, việc chạy theo nó đôi khi khiến người mua bỏ lỡ những viên đá thực sự đẹp và đáng giá hơn.
Mua đá quý màu nên dựa vào những yếu tố về màu săc, độ trong, và kích thước…
Thay vào đó, ưu tiên màu sắc của viên đá có thực sự đẹp không? Độ trong và bao thể bên trong có ảnh hưởng đến vẻ ngoài hoặc độ bền của viên đá thế nào? Nguồn gốc xuất xứ và cuối cùng, viên đá đi kèm chứng thư kiểm định uy tín. Một viên Ruby hay Emerald tự nhiên không cần phải hoàn hảo tuyệt đối dưới kính phóng đại mới xứng đáng được gọi là đẹp.
Ngược lại, chính những đặc điểm tưởng chừng “không hoàn hảo” ấy, là dấu vết còn sót lại của cả một quá trình hình thành kéo dài hàng triệu năm trong lòng đất. Một phần câu chuyện địa chất mà không viên đá nhân tạo nào có thể sao chép lại được. Kim cương, Ruby và Emerald đều có thể chứa bao thể, nhưng ý nghĩa và mức độ chấp nhận của chúng không giống nhau.
Với Ruby và Emerald, độ sạch vẫn quan trọng, nhưng nhìn trong tổng thể màu sắc, độ trong, giác cắt, trọng lượng, tình trạng xử lý, độ bền và những đặc điểm riêng của chính loại đá đó. Vì vậy, thay vì tìm kiếm một viên Ruby hay Emerald “hoàn hảo không tì vết”, người mua nên học cách nhận ra một viên đá đẹp, cân bằng, có đặc tính tự nhiên phù hợp và thông tin kiểm định minh bạch. Bởi trong thế giới đá quý tự nhiên, đôi khi những dấu vết nằm sâu bên trong tinh thể không đơn thuần là “khuyết điểm”. Chúng còn là một phần của lịch sử hình thành mà thiên nhiên đã để lại trong viên đá.
